Phân biệt chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt và tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội

Trừ trường hợp thành lập hoặc tham gia nhóm tội phạm quy định tại Điều 109 (Tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân), điểm a khoản 2 Điều 113 (Tội khủng bố nhằm chống chính quyền nhân dân) hoặc điểm a khoản 2 Điều 299 (Tội khủng bố) của Bộ luật Hình sự.

(Điều 14 Bộ luật Hình sự)

(Điều 15 Bộ luật Hình sự)

(Điều 16 Bộ luật Hình sự)

Thời điểm chấm dứt của giai đoạn chuẩn bị phạm tội là thời điểm ngay trước khi thực hiện hành vi được mô tả trong mặt khách quan của cấu thành tội phạm hoặc ngay trước khi thực hiện hành vi liền trước hành vi khách quan.

Giai đoạn phạm tội chưa đạt được tính từ bắt đầu thực hiện hành vi khách quan mô tả trong cấu thành tội phạm hoặc bắt đầu thực hiện hành vi liền trước hành vi khách quan. Thời điểm chấm dứt của giai đoạn này là tội phạm dừng lại trên thực tế vì những nguyên nhân khách quan.

– Tìm kiếm, sửa soạn công cụ, phương tiện: Công cụ phạm tội là những vật, bộ phận của thế giới khách quan tách rời người phạm tội mà họ dùng để tác động vào đối tượng tội phạm, ví dụ: vũ khí, hung khí, gậy gộc, dây trói… Phương tiện phạm tội là những vật dùng để tạo điều kiện cho việc phạm tội được thuận lợi như xe máy dùng để cướp giật, thang để leo vào nhà… Tìm kiếm công cụ, phương tiện là biện pháp có được công cụ phương tiện, ví dụ: đi mua súng để giết người. Sửa soạn công cụ phương tiện là việc người phạm tội tự chế tạo công cụ phương tiện hoàn toàn mới hay sửa chữa, thay đổi tính năng, hình dáng, kích thước của đồ vật nào đó có sẵn nhằm mục đích phạm tội.

– Tạo ra những điều kiện khác để thực hiện tội phạm: Chuẩn bị kế hoạch phạm tội, thăm dò quy luật sinh hoạt của người bị hại, tìm người giúp đỡ, tìm nơi cất giấu tang vật của tội phạm…

– Thành lập, tham gia nhóm tội phạm: là hành vi rủ rê, lôi kéo, cưỡng bức, lừa gạt, tụ tập người khác tham gia vào nhóm tội phạm hoặc tham gia với tư cách là thành viên của nhóm tội phạm. Ở đây, loại trừ trường hợp thành lập, tham gia tổ chức tội. phạm đã cấu thành tội độc lập quy định tại Điều 109, Điểm a Khoản 2 Điều 113 hoặc điểm a khoản 2 Điều 299 của Bộ luật hình sự.

Thứ hai, người phạm tội không thực hiện tội phạm được đến cùng. Thể hiện ở các trường hợp:

–       Người phạm tội mới thực hiện hành vi liền trước hành vi khách quan.

–       Người phạm tội đã thự hiện hành vi khách quan nhưng chưa thực hiện hết. Trường hợp này xảy ra đối với các tội ghép là tội mà mặt khách quan của nó luật mô tả hai hành vi trở lên và hai hành vi này xâm phạm đến các khách thể khác nhau. Ví dụ: Tội hiếp dâm được mô tả hành vi hiếp dâm gồm hai hành vi dùng vũ lực và giao cấu. Người phạm tội mới dùng vũ lực chưa thực hiện hành vi giao cấu.

–       Người phạm tội đã thực hiện hết hành vi khách quan được mô tả trong mặt khách quan của cấu thành tội phạm nhưng hậu quả chưa xảy ra hoặc hậu quả xảy ra không phải là hậu quả mà người đó mong muốn. Ví dụ: A dùng súng bắn B để giết B nhưng bắn không trúng hoặc bắn trúng nhưng B không chết.

Phạm tội chưa đạt xảy ra cả với trường hợp hậu quả tội phạm đã xẩy nhưng không phải hậu quả mà người phạm tội mong muốn. Ví dụ: A định giết B nhưng mới chỉ gây thương tích chưa B. Trường hợp này khi định tội thì A vẫn phạm tội giết người chưa đạt chứ không định tội cố ý gây thương tích đã hoàn thành. Tương tự A định trộm cắp 1 tỷ đồng nhưng mới lấy được 2 triệu đồng thì bị bắt. Trường hợp này không định tội danh tội trộm cắp đã hoàn thành theo Khoản 1 Điều 173 mà định tội danh trộm cắp chưa đạt theo Khoản 3 Điều 173 Bộ luật hình sự. Bởi lẽ, ý thức chủ quan của người phạm tội là muốn chiếm đoạt 1 tỷ đồng nếu định tội theo Khoản 1 Điều 173 Bộ luật hình sự sẽ không bao quát tính chất mức độ nguy hiểm của hành vi.

Thứ ba, người phạm tội thực hiện tội phạm đến cùng vì nguyên nhân khách quan ngoài mong muốn của họ. Đây là trường hợp mà có những tình tiết khách quan cản trở việc hoàn thành tội mặc dù người phạm tội đã cố gắng hết sức. Các nguyên nhân khách quan khiến tội phạm dừng lại có thể là gặp sự chống đối mãnh liệt của nạn nhân, hoặc người khác kịp thời ngăn cản hoặc những hoàn cảnh khách quan khác như thời tiết, khí hậu…Ví dụ: A phục ở ngoài ngõ để vào nhà B giết người, cướp tài sản nhưng nhà B đông khách A chờ mãi nên bỏ về lập tức bị phát hiện bắt giữ. ở đây, tình tiết nhà B đông khách và ngồi chơi khuya là tình tiết khách quan khiến A không thực hiện tội phạm đến cùng.

Trong lý luận và thực tiễn để phân hóa trách nhiệm hình sự người ta chia phạm tội chưa đạt thành hai loại:

– Phạm tội chưa đạt chưa hoàn thành: Là trường hợp phạm tội chưa đạt trong đó vì những nguyên nhân khách quan mà người phạm tội chưa thực hiện hết các hành vi cho là cần thiết để gây ra hậu quả. Chẳng hạn: trộm cắp tài sản nhưng khi mở được cửa vào nhà chưa kịp lấy tài sản thì bị phát hiện và bắt giữ.

– Phạm tội chưa đạt đã hoàn thành: Là trường hợp phạm tội chưa đạt mà người phạm tội đã thực hiện hết các hành vi cho là cần thiết để gây ra hậu quả nhưng do nguyên nhân khách quan mà hậu quả không xảy ra. Ví dụ: mở được cửa vào trong nhà lấy tài sản nhưng tài sản không còn ở đó nữa.

Ví dụ: Chị A là công nhân khu công nghiệp đi làm ca sáng sớm. Trên đoạn đường vắng chị bị B tấn công nhằm giao cấu trái ý muốn. Chị A nhanh trí hô lên: tao bị HIV mày thích thì vào đây, A sợ quá bỏ chạy và bị bắt. Trường hợp A không được coi là tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội khi chúng ta đặt giả thiết nếu không có việc chị A dọa có HIV thì A chắc chắn sẽ thực hiện hành vi phạm tội và đây là trường hợp người phạm tội dừng việc phạm tội vì nguyên nhân khách quan chứ không phải chủ quan.

Để khuyến khích người phạm tội tự nguyện dừng việc phạm tội và tránh gây hậu quả thiệt hại cho xã hội. Điều luật này quy định miễn trách nhiệm hình sự cho người tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội. Đây là trường hợp người phạm tội đương nhiên được miễn nói cách khác là cơ quan tiến hành tố tụng buộc phải miễn cho họ.

Nếu hành vi thực tế đã thực hiện thỏa mãn đầy đủ các yếu tố cấu thành của một tội khác thì người đó phải chịu trách nhiệm hình sự về tội đã cấu thành.

Ví dụ: A có ý định giết B bằng cách dùng dao đâm. Khi A đâm nhiều nhát vào B, thấy B chảy nhiều máu, A dừng lại đưa B đi cấp cứu. B bị thương tỷ lệ thương tật là 50%. Trong trường hợp này, hành vi của A được coi là tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội, nhưng trách nhiệm hình sự của A được xác định là: A được miễn trách nhiệm hình sự về tội giết người. A phải chịu trách nhiệm hình sự về tội cố ý gây thương tích.

Việc dừng lại ở giai đoạn chuẩn bị phạm tội do nguyên nhân khách quan ngoài ý muốn. Theo đó, người chuẩn bị phạm tội phải chịu trách nhiệm hình sự nếu thuộc một trong các tội sau:

– Tội phản bội Tổ quốc

– Tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân

– Tội gián điệp

– Tội xâm phạm an ninh lãnh thổ

– Tội bạo loạn

– Tội khủng bố nhằm chống chính quyền nhân dân

– Tội phá hoại cơ sở vật chất – kỹ thuật của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam

– Tội phá hoại việc thực hiện các chính sách kinh tế – xã hội

– Tội phá hoại chính sách đoàn kết

– Tội làm, tàng trữ, phát tán hoặc tuyên truyền thông tin, tài liệu, vật phẩm nhằm chống Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam

– Tội phá rối an ninh

– Tội chống phá cơ sở giam giữ

– Tội tổ chức, cưỡng ép, xúi giục người khác trốn đi nước ngoài hoặc trốn ở lại nước ngoài nhằm chống chính quyền nhân dân

– Tội trốn đi nước ngoài hoặc trốn ở lại nước ngoài nhằm chống chính quyền nhân dân

– Tội giết người (áp dụng đối với cả người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi chuẩn bị phạm tội)

– Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác

– Tội cướp tài sản (áp dụng đối với cả người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi chuẩn bị phạm tội)

– Tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản

– Tội làm, tàng trữ, vận chuyển, lưu hành tiền giả

– Tội khủng bố

– Tội tài trợ khủng bố

– Tội bắt cóc con tin

– Tội cướp biển

– Tội phá hủy công trình, cơ sở, phương tiện quan trọng về an ninh quốc gia

– Tội rửa tiền

Nếu hành vi thực tế đã thực hiện có đủ yếu tố cấu thành của một tội khác, thì người đó phải chịu trách nhiệm hình sự về tội này.